In de zorg wordt afval nog vaak verbrand, maar nieuwe technieken voor ontwerp en recycling brengen daar verandering in

De zorg is verantwoordelijk voor 7 procent van alle CO2-uitstoot in Nederland en gebruikt 13 procent van alle grondstoffen. Veel van dat materiaal bestaat uit single-use plastics: verpakkingsmateriaal voor medische instrumenten dat in de afvalbak verdwijnt. Maar ook OK-jassen, infuuszakken, incontinentiemateriaal en spuiten vormen een groot deel van het afval in de zorg. 

Toch moet daar op korte termijn verandering in komen. Steeds meer ziekenhuizen en zorginstellingen committeren zich aan duurzaamheidsdoelstelling rond vermindering, hergebruik en recycling van materialen. Om die ambities meetbaar en transparant te maken, wordt het behalen van certificeringen, zoals de Milieuthermometer Zorg, steeds vaker de standaard. Deze keurmerken dagen instellingen uit om aan te tonen dat verduurzaming niet bij plannen blijft, maar ook echt verankerd is in de dagelijkse praktijk.

Verbranden of recyclen

‘Afvalvermindering en recycling in de zorgsector is per definitie complex', legt Arthur Haag, sectormanager cure, care & education bij PreZero uit. ‘Medisch afval krijgt namelijk een speciale status en wordt om infectiegevaar te voorkomen in grote vaten ingezameld en verbrand door specialistische verwerkers’. 

‘Het grootste probleem is dat we vaak niet zeker weten of afval potentieel gevaarlijk of infectieus is’, zegt Haag. ‘In een berg afval kan altijd een naald met bloed zitten. Daar moet je secuur mee omgaan. Maar die voorzichtigheid zorgt er ook voor dat goed recyclebaar materiaal onterecht wordt verbrandt. Door kritischer te kijken naar welk afval in de vaten belandt, kan er meer gerecycled worden.’ 

Recycling in de zorgsector is ook een menselijk vraagstuk, weet Focco Ottens. Als zero waste adviseur van PreZero begeleidt hij zorginstellingen in hun circulaire ambities. ‘Elke doelgroep vraagt om een andere benadering. Je kunt wel bronscheiding introduceren, maar het moet uitvoerbaar zijn door de mensen op locatie, ook op zorgboerderijen en op afdelingen voor mensen met dementie.’ 

Druk van verzekeraars

Ondanks de complexiteit is de druk voor de zorgsector om te verduurzamen groter dan ooit. Met een handtekening onder Green Deal Duurzame Zorg 3.0 schaart de sector zich achter serieuze duurzaamheidsdoelstellingen die de CO2-impact (55 procent reductie in 2030) en het materiaalverbruik (maximaal 25 procent ongesorteerd restafval in 2030) aan banden legt.  

Daarnaast ervaart de zorgsector druk om te vergroenen van zorgverzekeraars, legt Haag uit. ‘Steeds meer zorgverzekeraars willen alleen nog maar zaken doen met zorginstellingen als ze zich in aanloop naar 2030 duurzaam kunnen certificeren. Doe je dit niet, dan gelden andere spelregels en vergoedingen.’

Specifiek op het gebied van afvalverwerking stelt de sector zich ten doel om in 2030 nog maar 25 procent restafval te produceren. De rest moet gerecycled worden. Nu is de situatie in de ziekenhuizen omgekeerd: 20 tot 25 procent wordt gerecycled, de rest komt bij het restafval. 

Het is niet alleen vanuit duurzaamheidsoogpunt is het belangrijk dat zorginstellingen deze doelstelling halen, zegt Haag. ‘Door de CO2-heffing kost het verwerken van restafval steeds meer. Nu liggen die prijzen rond de 160 euro per ton, maar in aanloop naar 2030 wordt dat misschien wel 300 euro of meer.’

Bronscheiding is het halve werk

De 2030-doelstelling voor het verminderen van restafval is zeer ambitieus, zegt Ottens. ‘Op basis van wat er nu kan is een recyclingpercentage van 50 tot 60 procent haalbaar.’

Volgens hem is de grootste winst te behalen bij het introduceren van bronscheiding. Niet alleen papier en glas, maar veel meer stromen kunnen apart ingezameld en verwerkt worden, zoals plastics en etensresten. Ottens loopt dagelijks mee bij zorginstellingen om er onder andere voor te zorgen dat afval op de juiste manier gescheiden wordt. Dat gaat van gesprekken met degene die de koffieapparaten beheert tot praatjes met schoonmakers en zorgpersoneel. 

Ottens: ‘Onlangs hebben we op een zorgboerderij bronscheiding geïntroduceerd. Dat vraagt een hoop persoonlijke aandacht, we zijn echt aantal keer langs geweest om persoonlijke uitleg te geven en vragen te beantwoorden. Uiteindelijk leidde dit op de testlocatie tot dertig procent minder restafval. Een geweldig resultaat, waardoor besloten is bronscheiding ook bij de andere 200 zorglocaties van de betreffende zorgaanbieder uit te rollen.’

Net even anders ontwerpen

Een goed bronscheidingssysteem is dus het halve werk. Daarnaast zijn innovaties nodig, bijvoorbeeld in productontwerp en materiaalgebruik. Een voorbeeld zijn de OK-jassen die tijdens een operatie gebruikt worden, zegt Haag. ‘OK-jassen bestaan voor ruim 90 procent uit polypropyleen, een materiaal dat prima te recyclen is. Maar doordat er ook elastiek en polyester zit bij de mouwen gaat de jas bij het restafval.’

En in de wereld van de circulaire economie geldt: hoe zuiverder de ingezamelde stroom, hoe beter het materiaal zich leent voor recycling. Daarom is het belangrijk dat buiten de muren van het ziekenhuis ook gesprekken gevoerd worden met producenten en leveranciers van medisch materiaal. Haag: ‘Inmiddels heeft een producent van OK-jassen aangegeven de jas ook volledig van polypropyleen te kunnen maken. Dat zijn ontwikkelingen die recycling flink vooruit kunnen helpen.’

Zo zijn er in het ziekenhuis veel meer kansen om medische producten die nu nog uit meerdere materialen bestaan, te herontwerpen naar producten bestaande uit één materiaal, van verpakkingsmateriaal tot infuuszakken.

Nieuwe recycletechnieken

Momenteel verkent PreZero zelfs of spuiten gerecycled kunnen worden. ‘Recyclers vinden spuiten spannend’, zegt Haag. ‘Je wilt natuurlijk niet dat iemand zich prikt aan een verdwaalde naald. Maar spuiten zijn heel mooie producten die vaak onschuldig gebruik kennen, zoals voor sondevoeding. Met een academisch ziekenhuis zijn we nu een pilot gestart om dit type spuiten te recyclen.’

Een andere gigantische afvalstroom waar veel winst te behalen is, is incontinentiemateriaal. Jaarlijks belandt 300.000 ton aan incontinentiemateriaal in de verbrandingsoven, weet Haag. ‘Bij de gemiddelde zorginstelling vormt incontinentiemateriaal tot wel 30 procent van de totale afvalhoop. Ook voor deze stroom kijken we naar oplossingen om het materiaal te kunnen verwerken in nieuwe producten. Stel je eens voor dat we daar een mooie techniek voor kunnen bedenken. Daar zouden ziekenhuizen en zorginstellingen enorm veel baat bij hebben op hun weg naar zero waste.’  ’ 

Logistieke uitdagingen

Kansen voor verbeteringen zijn er dus volop. Maar uitdagingen zijn er ook, bijvoorbeeld op logistiek vlak. Vroeger zamelde je als ziekenhuis alleen papier en restafval in, zegt Ottens. Tegenwoordig kunnen er meer dan vijftig verschillende afvalstromen ontstaan als een ziekenhuis serieus werk maakt van afvalscheiding. ‘Dat brengt logistieke uitdagingen met zich mee en vraagt bovendien om extra handelingen binnen het ziekenhuis.’

Daarnaast zijn veel grote gemeenten gestopt met bronscheiding. Haag: ‘Als wij scheidingsunits plaatsen, krijgen we geregeld de vraag wat voor zin dit heeft als het uiteindelijk toch weer bij elkaar komt. Dan moeten we blijven uitleggen dat de ingezamelde stromen wel degelijk gerecycled worden. Geregeld nodigen we daarom klanten uit om te komen kijken naar onze sorteerinstallatie in Zwolle. Door het proces te zien, wordt duidelijk dat scheiden daadwerkelijk impact maakt.’

Circulariteit als strategisch speerpunt

Welk advies geven Ottens en Haag aan zorginstellingen die serieus werk willen maken van hun circulaire doelstellingen? Ottens: ‘Zorg dat er iemand verantwoordelijk is. Stel iemand aan die dit oppakt of werk samen met een zero waste-adviseur. In de praktijk zien we dat er vaak goede plannen en ideeën zijn, maar dat de dagelijkse drukte ervoor zorgt dat implementatie wordt uitgesteld.’ 

‘Ons advies aan zorginstellingen is om stappen te zetten richting certificering. Zo werk je concreet aan het waarmaken van je duurzame ambities. Wij ondersteunen organisaties daar graag bij; van het inrichten van hun afvalbeheer tot het aanleveren van de benodigde bewijslast. Natuurlijk vraagt dit ook om duidelijke sturing vanuit de directie of Raad van Bestuur. Zij moeten uitspreken dat circulariteit een strategisch speerpunt is en dat actief ondersteunen.’

Haag sluit zich bij Ottens aan. De focus op de menselijke factor is cruciaal, zegt hij. ‘Neem iedereen in de organisatie mee, van de directie tot en met de schoonmaak. Zorg voor een duidelijke uitleg over wat het doel, de werkwijze en het belang is. En probeer mensen te enthousiasmeren. Als dat lukt, is er nu al veel mogelijk. En in de toekomst nog veel meer.’

Artikel in samenwerking met Change Inc.